''Onunla aranı bozma, bir gün işin düşer.”
Bu cümleyi hepimiz duymuşuzdur. Genellikle iyiliğimiz düşünülerek söylenir. Hayatın nasıl yürüdüğünü bilen biri, henüz öğrenemediğimize inandığı bir şeyi anlatıyordur. İş bulmak zor, geçinmek zor, zaten herkes birbirini tanıyor. Bir söz yüzünden bir kapıyı kapatmanın âlemi var mı?
İnsanların birbirine ihtiyacı olmasını anlıyorum. Beni düşündüren, o ihtiyaç henüz doğmadan başlayan suskunluk. Gelecekte işimiz düşebilir diye bugünden borçlu gibi davranmak.
Geçim derdi böyle de yerleşiyor hayata. Ay sonunda ödeneceklerin yanında, bozulmaması gereken ilişkiler listesi oluşuyor. İş beklenen biri var, müşteri kaybetme korkusu var, bir daha çağrılmama ihtimali var. Söylenecek söz, bütün bunların arasından geçerek çıkıyor insanın ağzından. Bazen de çıkamıyor.
Bunu hafife alamam. Kenarda parası olanla ertesi ayın kirasını düşünen insanın hareket alanı aynı değil. Bir işi reddetmenin, bir yöneticiye itiraz etmenin bedelini herkes eşit ödemiyor. Güvencesizlik insana kaybedebileceklerini sürekli hatırlatıyor. Kimsenin ayrıca tehdit etmesine gerek kalmayabiliyor.
Ama her yakınlığı geçim derdiyle açıklayamayız.
Bazı ilişkiler insana işten, paradan başka şeyler de sağlıyor. Önemsenmek, çağrılmak, bir masada yer bulmak. Adının anılmasına alışmak. Bunlardan vazgeçmek de zor gelebiliyor. Hayat şartlarından söz ederken insanın kendi heveslerini de araya sıkıştırmaması lazım. Herkes her yere ekmek parası için gitmiyor.
Sakarya’da bu ilişkiler birbirinin içine geçiyor. İş yaptığınız kişinin arkadaşı, arkadaşınızın müşterisi, birlikte etkinlik düzenlediğiniz insanın yakını… Bir yerde başlayan tanışıklık başka bir yerde karşınıza çıkıyor. Yardımlaşmayı kolaylaştıran bu yakınlık, bazen hesap sorulmasını da güçleştiriyor.
Bir yanlış dile getirildiğinde, yapılan işten önce yapanın iyi tarafları anlatılmaya başlanıyor. Çok yardımseverdir. Zamanında çok emeği geçmiştir. Niyeti aslında öyle değildir. Bunların hepsi doğru olabilir. Fakat konuşulan yanlış hâlâ orada duruyor.
Bir insana duyulan yakınlığın, onun yaptığı her iş için açıklama sayılmasını uzun zamandır eleştiriyorum. Çünkü bu anlayış herkese eşit gösterilmiyor. Çevresi geniş olanın niyeti incelikle incelenirken, o çevrenin dışında kalanın bir cümlesiyle hakkında karar verilebiliyor. Tanıdıkların hataları koşullarıyla birlikte değerlendiriliyor; başkalarının hataları karakterlerine yazılıyor.
İtiraz edenin önüne de ilişkilerin bütün geçmişi getiriliyor. Sanki bir davranışı eleştirmek, yıllardır verilmiş emeği inkâr etmekmiş gibi. Bir süre sonra asıl konu unutuluyor, itirazın neden o biçimde, o zamanda, herkesin içinde yapıldığı konuşuluyor.
Yanlışla uğraşmak zahmetli. İlişkileri yeniden düşünmek gerekiyor. Söyleyenin üslubuyla uğraşmak daha kolay.
Sol çevrelerin bu alışkanlıktan kendiliğinden uzak olduğunu düşünmüyorum. Eşitlikten söz etmek, kendi ilişkilerimizde eşit davrandığımızı göstermiyor. Dayanışmayı savunurken de bazı insanların zamanını daha kolay kullanabiliyor, bazı insanların itirazını daha kolay gözden çıkarabiliyoruz. Dışarıdaki bir kurumda gördüğümüzde adını rahatça koyduğumuz ilişkilere, kendi çevremizde uzun açıklamalar bulabiliyoruz.
Birlikte yapılan işlerde bu daha görünür oluyor. Birinin bilgisi, diğerinin çevresi, başkasının ücretsiz emeği bir araya geliyor. Hazırlıklar yapılıyor, tarihler belirleniyor, görevler dağıtılıyor. Herkes koşturuyor.
Bütün bu hareketin içinde bazen en gerekli konuşma yapılamıyor: Bu işi neden yapıyoruz?
Nasıl yetişeceğiz, kim gelecek, nasıl duyuracağız; bunlar saatlerce konuşulabiliyor. İşin amacını soran ise hazırlığı aksatıyormuş gibi karşılanabiliyor. Oysa bir faaliyetin iyi örgütlenmiş olması, yapılmasının doğru olduğu anlamına gelmez. Çok emek verilmesi de o emeğin yönünü tartışma dışı bırakmaz.
Araçsal akıl dediğimiz şeyi uzaklarda aramaya gerek yok. Bir işi en verimli biçimde yapmanın hesabını kurarken, o işin kimin ihtiyacına cevap verdiğini sormayı bırakabiliyoruz. İnsanlar gayretle çalışıyor; neye hizmet ettiklerine ilişkin kararları ise giderek daha az konuşuyor.
Üstelik buna katılım da denebiliyor. Karara katılmakla verilen işi üstlenmek arasındaki fark kayboluyor. İnsanlardan emekleri bekleniyor, görüşleri aynı ölçüde beklenmiyor.
Marx’ın yabancılaşma üzerine yazdıkları burada da düşündürücü. İnsanın kendi faaliyetiyle nasıl bir ilişki kurduğu, neyi neden yaptığına ne kadar karar verebildiği… Gününü başkasının belirlediği işi yaparak geçiren insan, kendisine kalan zamanda biraz da bu söz hakkını arıyor. Birlikte öğrenmenin, üretmenin, örgütlenmenin kıymeti burada.
Fakat gönüllü katıldığı yerde de yalnızca görevini yerine getirmesi bekleniyorsa, o insanın karar verebildiği alan ne kadar genişlemiş oluyor?
Zamanla kendimize de işe yararlılığımız üzerinden bakmaya başlıyoruz. Bildiklerimiz, tanıdıklarımız, ulaşabildiğimiz insanlar değerimizi belirliyormuş gibi geliyor. Telefonumuz az çaldığında kendimizde eksik arıyoruz. Dinlenirken bile bir fırsatı kaçırdığımızı düşünüyoruz. Sevdiğimiz bir uğraşın faydasını açıklama ihtiyacı duyuyoruz. Bir şey öğreniyorsak ileride kazanca dönüşsün, bir yere gidiyorsak yeni insanlarla tanıştırsın.
Lukács’ın şeyleşme dediği süreci biraz da bu gündelik hesapların içinde anlıyorum. İnsan, kendisini ve karşısındakini sağlayabileceği imkânlarla değerlendirmeye alışıyor. Yorulmak, istememek, başka türlü düşünmek ise işlerin akışında sorun çıkarabiliyor.
Adorno’nun “Yanlış yaşam doğru yaşanmaz” sözü de burada aklıma geliyor. İnsan kapısını kapatıp kendisine temiz bir hayat ayıramıyor. Dışarıda eleştirdiğimiz ilişkiler, geçimimizi sağladığımız işin, evimizin, dostluklarımızın içinde sürüyor. Bunları fark etmek, onlardan kurtulmaya yetmiyor.
Ben de yazdığımın okunmasını istiyorum. Haberimi duyurmak için görünürlüğü sayılara bağlayan platformları kullanıyorum. Gazetecilik emeğinin karşılık bulmasını savunurken, o emeği sürekli daha hızlı üretmeye ve daha çok kişiye ulaştırmaya zorlayan koşulların içinde çalışıyorum. Eleştirdiğim şeyi uzaktan seyretmiyorum.
Böyle bir hayatın içinde yalnızca kendi tutarlılığıyla övünmek insana yetmemeli. Bazı tavizleri vermemiş olmak kıymetli. O tavizi vermeden yaşayabilmeyi sağlayan koşullara da bakmak gerekiyor. Birinin rahatça reddedebildiği işi, bir başkası ay sonunu getirmek için kabul ediyor.
Yine de buradan her tercihin mazur görüleceği bir sonuç çıkmaz. Düzenin dışında yaşayamamak, önümüze koyduğu her ilişkiye razı olmayı gerektirmiyor. Kendi çıkarımızı koruyan bir kararı başkalarına zorunluluk diye anlatıp anlatmadığımıza bakabiliriz. Geçinmek için katlanılanla daha fazla yer edinmek için kabul edileni ayırabiliriz.
Birkaç kişinin daha dikkatli yaşaması da bu bağımlılıkları ortadan kaldırmaya yetmez. İnsanların işini kaybetmeden itiraz edebileceği, emeğinin yönü hakkında söz sahibi olabileceği koşullara ihtiyacı var. Birlikte kurulan mücadele alanları, bunu mümkün kılabildiği için değerli.
O alanlarda da tanışıklıklar kararların önüne geçiyorsa, insanların zaten bütün gün katlandığı hayatı uzatıyoruz demektir. Bir ilişkiyi korumak için verilen söz, başkasının hafta sonunu, ücretsiz çalışmasını, adını ve güvenini de bağlayabiliyor. Kendi yakınlığımız üzerinden başkaları adına söz verebileceğimizi nereden çıkarıyoruz?
Mücadele alanları kolay kurulmadı. İnsanlar zaman ayırdı, para harcadı, sorumluluk aldı. O birikimin nerede kullanılacağına karar verirken kişisel hatır yeterli olamaz. Birinin bize yol açmış olması, birlikte kurduğumuz alanı onun ticari işine destek olarak sunma hakkı vermez. Ona teşekkür borcu duyabiliriz. O borcu ödemek için başkalarının emeğini de hesabımıza yazamayız.
Bir topluluğa katılan insanın sorumluluğu kadar karar hakkı da var. İşi yapacakken aranan kişinin, o işin neden yapıldığını sorduğunda da sözü dinlenmeli. Bir amaç için yan yana gelmiş olmak, başka her amaç için de hazır bulunmayı kabul etmek değildir.
“Onunla aranı bozma, bir gün işin düşer.”
İnsan oraya biraz da bu öğüde mecbur kalmamak için geliyor. Tek başına söyleyemediğini birlikte söyleyebilmek, tek başına göze alamadığını başkalarıyla yapabilmek için.
Bir de orada kimin hatırını gözetmesi gerektiği öğretilmesin.