Albert Camus’nün Yabancı romanı, edebiyat tarihinin en enteresan başlangıç cümlelerinden biriyle başlıyor:
“Bugün annem öldü. Belki de dün, bilemiyorum.”
Bu cümle, romanın bütün atmosferini anlamamız için önemli bir ipuçları barındırıyor içerisinde. Annesinin ölümüne toplumun beklediği şekilde bir tepki vermeyen Meursault, daha romanın başından itibaren okurun karşısına çok bilinen duygusal kalıpların dışında bir karakter örneği olarak çıkıyor.
Meursault için hayat, büyük anlamlar yüklenmesi gereken bir yolculuk değil. Olanı olduğu gibi kabul ediyor ve insanların davranışlarına, toplumsal kurallara, ahlaki beklentilere ve duygusal seremonilere mesafeli bir duruş sergiliyor. Annesinin cenazesinde ağlamaması, toplumun gözünde onu anlaşılması güç, hatta duyarsız ve soğuk bir insan profili olarak algılanmasına neden oluyor.
Ancak Camus için asıl sorun Meursault'nun duygusuz olup olmadığı sorunu değil. Yazarın asıl vurgulamak istediği durum ya da şey, insanın toplum tarafından belirlenen davranış kalıplarına uymadığında nasıl dışlanabildiğini ve yargılanabildiğini göstermek.
Bir cinayetin ötesinde toplumsal bir yargı
Romanın ilerleyen bölümlerinde Meursault, Cezayir'de sahilde bir Cezayirliyi öldürür. Yaşanan bu olay, hikâyeyi bir cinayet üzerinden toplumsal yargılama sürecine taşıyor.
Fakat k mahkeme süreci boyunca ilginç bir durum ortaya çıkıyor. Meursault yalnızca işlediği cinayet nedeniyle değil, annesinin cenazesinde ağlamaması, ertesi gün denize girmesi ve hayatına kaldığı yerden devam etmesi nedeniyle de sorgulanıyor.
Mahkeme için mesele cinayet değilde, Meursault'nun toplumun kabul ettiği insan tipine benzememesiymiş gibi bir yargılama tutumu sergiliyor.
Camus burada okurun aklına önemli bir soruyu getirmeye çalışıyor: Bir insan, toplumun kendisinden beklediği gibi üzülmediği, sevmediği veya davranmadığı için suçlu ilan edilebilir mi?
Meursault'nun yargılanması, bu açıdan yalnızca hukuki bir süreç olmaktan çıkıyor, aynı zamanda toplumsal kabullerinin ve onun ahlaki görüşlerinin de sorgulandığı bir hesaplaşmaya dönüşüyor.
Absürd: Hayatın hazır bir anlamı mı yoksa...
Camus'nün fikir dünyasının merkezinde duran absürd kavramı, Yabancı romanının da temel taşlarının biri olarak ön plana çıkıyor.
Editör notu:
Absürd bugün sözlük anlamı olarak ya da hayatın içinde, insanın hayatı anlamlandırma isteğiyle dünyanın bu isteğe kesin bir cevap vermemesi sonucunda ortaya çıkan çatışmayı ifade ediyor .
Kaldığımız yerden devam edelim;
İnsanlar yaşarken anlamlar ararlar, nedenler bulmak isterler ve tüm yaşadıklarını bir bütünün parçası hâline getirmeye çalışırlar. Fakat evren, bu sorulara hazır cevaplar vermez. Belki de felsefe bunun için vardır(tabi bu benim şahsi düşüncem)
Meursault'nun iç dünyası da böyle bir dünya olabilir. O, belki de bu nedenden dolayı hayata büyük anlamlar yüklemeye gerek duymaz. İnsanların kendisine sunduğu açıklamaları ve tesellileri kendi düşünce süzgecinden geçirmeden kabul etmek istemeyebilir bu yüzden. Ölümün kaçınılmazlığını hayatın bir gerçeği gibi görür ve kendince bir tepki verir.
Romanın sonlarına doğru gelindiğinde bu düşüncenin daha belirgin hâle geldiğini görürüz biz okurlar olarak. Meursault, kendi varoluşuyla ve ölüm gerçeğiyle yüzleşirken dünyanın anlamsızlığını kabullenir.
Peki Yabancı aslında kim?
Romanın en güçlü yanlarından biri ise, okuru Meursault hakkında kesin bir karar vermekten alıkoyması.
Onu yalnızca toplumun ikiyüzlülüğünü gözlerin önüne seren bir karakter olarak görmek işlediği cinayeti önemsizleştirmek ve eserin bütünlüğünü gözardı ederek onu eksik okumak anlamına gelir.
Burada başka bir önemli husus ön plana çıkar: Bu önemli husus Meursault'nun öldürdüğü kişinin adıdır, romanın en başından itibaren ölen kişinin adı verilmez ve soyut bir kavram olarak kalır aslında bu kişi. Kurbanın aslında kim olduğu, geçmişi ve hikâyesi romanın anlatısının dışında kalır. Bu durum ise, romanın sömürgecilik bağlamında da eleştirel şekilde okunmasını gerekli kılar. Hikâyenin Fransız sömürge yönetiminde bulunan Cezayir'de geçmesi, göz ardı edilmemesi gereken önemli hususlardan biri olarak karşımızda durur.
Ve bu nedenledir ki Yabancı, sadece bireyin toplumla yaşadığı çatışmayı anlatan felsefi bir roman olarak yorumlanmamalı, anlatının dışında bırakılan hayatlar ve hikayeler üzerine de düşünülmeli ve bu şekilde eser yorumlanmalı. Çünkü eser konu ve anlatım biçimi ile okuru bu şekilde bir yorumlama biçimine çağırır.
Son söz yada incelemenin finali
Albert Camus, Yabancı'da okura aradı ya da beklediği cevapları vermez. Aksine, insanın kendisiyle, toplumla ve ölüm gerçeğiyle kurduğu ilişkiyi sorgulaması için bir yol gösterir ya da bir yol açar hangisi size uygunsa.
Meursault'nun hikâyesi, bir toplumun insanlardan sadece belirli davranışları değil, belirli duygu ve tepki durumlarını da beklediğini gösterir bize. Üstüne üstlük bu beklentilerin dışına çıkanlar, yaptıklarından çok nasıl yaşadıkları durumu üzerinden yargılanır.
Yabancı'yı bugün hâlâ en çok okunan eserler arasında olmasını sağlayan tam olarak bu özelliğidir. Çünkü insanın nasıl yaşaması, ne hissetmesi ve neye inanması gerektiğine karar vermek isteyen toplumsal düzen, farklı olanı anlamaktan ziyade onu kurulu toplumsal düzeni dışına itmeyi tercih eder.
Belki de romanın geride bıraktığı en önemli soru şudur:
İnsan, kendi hayatını yaşamak için toplumun onayını almak zorunda mıdır?