“Ölüm bize merhaba diyor”
Bazı kitaplar bizi yalnızca bir karakterle tanıştırmaz, anlatıcısıyla sarsar. Markus Zusak’ın Kitap Hırsızı romanında anlatıcı bir insan değil, Ölüm’ün ta kendisi.
Hikâye, 1939 yılında Nazi Almanyası’nda başlıyor. Trende kardeşini kaybeden dokuz yaşındaki Liesel Meminger’in yaşamı, bir mezarlıkta bulduğu kitabı çalmasıyla yön değiştiriyor. Henüz okumayı bile bilmeyen bir çocuğun elindeki o kitap, zamanla kelimelerle kuracağı dünyanın ilk parçasına haline geliyor.
Roman bize yalnızca bir kız çocuğunun kitap çalma hikâyesini anlatmıyor. Faşizmin kelimeleri yok etmeye, düşünceleri susturmaya ve insanları birbirinden koparmaya çalıştığı bir düzende, kelimelerin nasıl bir direniş aracına dönüşebildiğini gösteriyor.
"Ölüm bize merhaba diyor"
Alışık olmadığınız bir selamlama biçimi bu, biliyorum. Markus Zusak’ın Kitap Hırsızı romanı bize başka türlü merhaba diyemezdi kuşkusuz. Çünkü romanın anlatıcısının bir insan değil, bizzat Ölüm’ün ta kendisi olduğunu yazının başında söylemiştik.
O yıllarda Ölüm’ün işi başından aşkın. Nazi Almanyası’nda her gün binlerce insanın hayatının son anlarına tanıklık ediyor. Ancak bir kızı, Liesel Meminger’i hiçbir zaman unutamıyor. Onunla üç kez karşılaşıyor ve her seferinde Liesel’in kucağında bir kitap bulunuyor.
Hırsızlıkla değil, yasla başlayan bir hikâye
Ölümle ilk karşılaşma bir trende yaşanıyor. Liesel, annesi ve küçük kardeşiyle birlikte koruyucu ailesinin yanına gitmek üzere yola çıkmış durumdayken. Yolculuk sırasında Liesel’in kardeşi hayatını kaybediyor. Ve bilinmeyen bir istasyonda karların üzerine kazılan küçük bir mezara gömülüyor. Cenaze sırasında mezarcılardan biri kitabını düşürüyor. Kitabın adı Mezarcının El Kitabı.
Liesel, kitabı kimseye fark ettirmeden alıyor. Henüz okumayı bilmiyor ama onu yanında götürmek istiyor. Çünkü yaşadığı acının ortasında tutunabileceği bir dayanağa ihtiyaç duyuyor.
Ve roman böyle başlıyor: Hrsızlıkla değil, bir yasla.
Liesel, Münih yakınlarındaki Molching kasabasında, Himmel Sokağı’nda bir koruyucu ailenin yanına yerleştiriliyor. Himmel, Almancada cennet anlamına geliyor. Ancak bu sokağın cennetle uzaktan yakından bir ilgisi yok. Burası yoksul, gri ve savaşın gölgesinde yaşayan insanların bulunduğu yoksul bir mahalle.
Evde Hans Hubermann var. Liesel’in üvey babası, boyacılık yaparak geçimini sağlayan, boş zamanlarında da akordeon çalan bir emekçi. Liesel gece kâbuslar görüp uyandığında yanına oturuyor ve onu sakinleştiriyor. Rosa Hubermann ise sert görünüşlü, sürekli söylenen ve çamaşır yıkayarak evin geçimine katkıda bulunan üvey anne. Liesel’e zaman zaman ağır sözler söylüyor ama bu onun kendine özgü sevme biçimi.
Bu evde sevgi, süslü cümlelerle değil; çamaşır ipinde, patates çorbasında, zor zamanlarda birbirinin yanında durmakta ve gece yarısı bodrumda yapılan okuma derslerinde hayat buluyor.
Hans, Liesel’e okumayı bodrumda, duvara kömürle kelimeler yazarak öğretiyor. Herkes uyurken bir babanın kızına harfleri öğretmesi, romanın en anlamlı bölümlerinden biri. Çünkü Hans’ın öğrettiği harfler, ilerleyen günlerde Liesel’in dünyayı anlama ve yaşadığı karanlığa karşı kendisini ifade etme aracına dönüşüyor.
Romanın diğer bir karakteri ise Rudy. Liesel’in sarı saçlı, koşmayı seven, birazcıkta geveze, Jesse Owens’a hayran komşusu ve arkadaşı. Liesel’den sürekli bir öpücük istiyor ama Liesel bu isteğini bir türlü yerine getirmiyor. Aralarında yaşanan bu çocukça oyun, romanın ilerleyen bölümlerinde insanın içini acıtan bir şekilde sonlanıyor.
Hırsızlık değil, faşizmden kelimeleri geri almak
Nazi Almanyası’nda kitaplar meydanlarda yakılıyor. Çünkü faşizm yalnızca insanları yönetmekle kalmıyor; ne düşüneceklerine, ne okuyacaklarına ve hangi fikirlerle benimseyeceklerine de karar vermek istiyor. Düşünceleri denetim altına almanın ve farklı sesleri susturmanın yollarını arıyor.
Liesel, kitapların yakıldığı meydandan bir kitap kurtarmayı başarıyor. Daha sonra da belediye başkanının karısının kütüphanesinden de kitaplar çalmaya başlıyor. Belediye başkanının eşi, Liesel’in bu davranışını bildiği halde ona göz yumuyor. Çünkü o da savaşta oğlunu kaybetmiş ve kendi dünyasında oğlunun acısıyla yaşayan bir anne.
Roman burada hırsızlığı sıradan bir suç olmaktan çıkarıyor. Liesel’in yaptığı, kelimelerin ve düşüncenin yasaklandığı bir düzende kitapları sahiplenmek, onları yeniden hayata katmak anlamı taşıyor.
Liesel’in yaptığı, bir bakıma kendisinden ve toplumdan esirgenen kelimeleri faşizmin elinden geri almak.
Bodrumda atan kalp: Kelime Sallayan
Romanın en dikkat çekici bölümlerinden biri, Hans’ın eski bir borcunu ödemek için Yahudi boksör Max Vandenburg’u evlerinin bodrumunda saklamasıyla başlıyor.
Hans, geçmişte hayatını kurtaran bir adamın oğlunu Nazi rejiminin zulmünden korumaya çalışıyor. Max, gündüzleri saklanıyor, geceleri uyanık kalıyor ve zamanla Liesel ile güçlü bir dostluk kuruyor. Birbirlerine hikâyeler anlatıyor ve hayallerini paylaşıyorlar.
Max’in elindeki Kavgam kitabı da hikâyenin önemli parçalarından biri haline geliyor. Kitabın sayfaları beyaza boyanıyor. Ardından Max kendi hikâyesini bu beyaz sayfalara yazıyor: Kelime Sallayan.
Bu, romanın en anlamlı anlatılarından biri. Max, Hitler’in kelimeleri kullanarak insanları nasıl etkilediğini, propaganda yoluyla nasıl bir iktidar kurduğunu ve toplumun nasıl yönlendirildiğini Liesel’e anlatıyor.
Çünkü kelimeler yalnızca iyilik için kullanılmıyor çoğu zaman. İnsanları birbirine düşman etmek, nefret üretmek ve bir toplumu felakete sürüklemek de kelimelerle mümkün olabiliyor.
Zusak burada önemli bir noktaya dikkat çekiyor: Kelimeler hem zulmün aracı hem de ona karşı verilen mücadelenin anahtarı olabilir. Önemli olan, onların kimin elinde ve hangi amaçlarla kullanılmış olduğu.
"Kültür bir lüks değil, ekmek kadar temel bir ihtiyaç"
Savaş ilerledikçe Molching kasabasıda bombaların hedefi oluyor. İnsanlar hava saldırıları sırasında sığınaklara iniyor. Korku, karanlık ve ölüm ihtimali herkesin hayatının bir parçası haline geliyor.
Liesel ise bu sığınaklarda sesli olarak kitap okumaya başlıyor. Önce onu birkaç kişi dinliyor, ardından herkes sessizleşerek anlatılan hikâyelere kulak kesiliyor. Korkunun ve çaresizliğin ortasında bir çocuğun sesi, insanları bir araya getiriyor.
İşte romanın en güçlü damarlarından biri de tam burada ortaya çıkıyor.
Kültür bir lüks değil, insanın en temel ihtiyaçlarından biri. Kitap okumak, hikâyeler anlatmak ve kelimelerle başka hayatlara dokunmak, insanların en zor koşullarda bile hayata tutunmasını sağlayabiliyor.
Faşizm korkuyla insanları susturmaya çalışırken Liesel kelimelerle onları bir araya getiriyor. Hans, Rosa, Rudy ve Max’in hikâyeleri de bu dayanışmanın farklı yüzlerini gösteriyor.
Onlar büyük siyasi liderler ya da tarihe geçmiş komutanlar değil. Sıradan insanlar, emekçiler ve yoksul bir mahallenin sakinleri. Ancak bir Yahudi’yi bodrumda saklamak, bir kitabı paylaşmak ya da korkuyla dolu bir sığınakta insanlara ses olmak, o koşullarda büyük bir vicdani duruş sergilemek anlamına geliyor.
Zusak, tarihi büyük generallerin ve siyasi liderlerin gözünden değil, Himmel Sokağı’nda yaşayan sıradan insanların hayatları üzerinden anlatıyor. Romanın insani gücü de burada yatıyor.
Editör notu:
(Spoiler uyarısı: Bundan sonraki bölüm romanın sonuna dair önemli bilgiler içermektedir.)
Molching bir gece bombalanıyor ve Himmel Sokağı yerle bir oluyor. Liesel, bodrumda yazdığı hikâye sayesinde hayatta kalıyor. Ancak uyandığında sevdiği insanların çoğunu kaybettiğini görüyor. Hans, Rosa ve Rudy. Onlar artık yok.
Liesel, Rudy’nin cansız bedeninin başında duruyor ve sonunda ondan esirgediği öpücüğü veriyor. Artık hiçbir şeyin geri getirilemeyeceği bir anda gelen bu öpücük, romanın en acı sahnelerinden biri olarak hafızalarda yer ediyor.
Ölüm, Liesel’i enkazın arasından alırken onun yazdığı kitabı da yanında götürüyor. Yıllar geçiyor, Liesel yaşlanıyor ve bir gün hayatını kaybediyor. Ölüm onunla son kez karşılaşıyor ve kitabını ona gösteriyor.
Romanın sonundaki şu cümle ise bütün hikâyeyi özetliyor:
“İnsanlar beni rahatsız ediyor.”
Çünkü ölüm bile insanların birbirlerine yaptıkları zulümlerle, aynı insanların birbirlerine gösterebildiği sevgi ve dayanışma arasındaki çelişkiye anlam vermekte zorlanıyor.
Kelimelerin gücünü hatırlamak için
Kitap Hırsızı, yalnızca savaş yıllarında yaşanan acıları anlatan duygusal bir roman olarak okunmamalı. Faşizmin düşünceyi nasıl kontrol altına almaya çalıştığını, savaşın en ağır bedelini sıradan insanların nasıl ödediğini ve dayanışmanın en karanlık zamanlarda bile nasıl hayat bulabildiğini gösteren güçlü bir eser.
Bugün dünyanın birçok farklı yerinde savaşlar, baskılar, ayrımcılık ve düşünce özgürlüğüne yönelik saldırılar devam ediyor. Bu nedenle Zusak’ın anlattıkları yalnızca geçmişte kalmış bir dönem hikâyesi değil.
Bu kitap mutlaka okunmalı. Faşizmin tarihini öğrenmek için değil, kelimelerin ne kadar güçlü ve bir o kadar da tehlikeli olabileceğini hatırlamak için. Bir kitabı korumak bazen bir düşünceyi, bir insanı ve bir hayatı korumaktır.
Faşizmin ateşinden bir kelime bile olsun kurtarabilmek, bazen insanlığın kendisinden bir parçayı kurtarmak anlamı taşıyor.