Hepimizin gözden kaçırdığı ya da geri plana ittiği sormadığı bir soru var;
“Mutluluğumuzun bedelini kim ya da kimler ödüyor?”
Ursula K. Le Guin’in 1973 yılında yayımlanan Omelas’ı Bırakıp Gidenler adlı kısa öyküsü, sayfa sayısı bakımından küçük; ancak düşünsel etkisi bakımından devasa bir metin olarak ön plana çıkıyor. İlk bakışta kusursuz bir ütopyayı anlatıyor gibi görünsede; Müzik, şenlikler, çocukların kahkahaları, refah, güven, özgürlük… Omelas’ta insanlar ilk bakışta mutlu görünmekte. Fakat Le Guin, okuru bu güzelliğin büyüsüyle uzun süre baş başa bırakmıyor. Çünkü bu mutluluğun görünmeyen bir bedeli var.
Şehrin en karanlık köşesinde, penceresiz bir odada tek başına yaşayan bir çocuk…
Kir içinde bırakılan, açlığa mahkûm edilen, sevgiden tamamen yoksun bırakılan bu çocuk, Omelas’ın en gerçek karakteri. Kentte yaşayan herkes bilir ki o çocuk kurtarılırsa bütün düzen çökecek, mutluluk sona erecek ve refah yok olacak.
Le Guin burada yalnızca bir öykü anlatmıyor; modern dünyanın ahlaki muhasebesini yapmaya davet ediyor biz okuyucuları.
Omelas gerçekten bir ütopya mı?
Ütopyalar genellikle kusursuz toplum tasarımları olarak bilinmektedirler. Ancak Le Guin’in Omelas’ta, kusursuzluğun kendisini sorgular.
Bir toplum gerçekten mutlu olabilir mi, eğer bu mutluluk tek bir insanın bile sistematik acısı üzerine kurulmuşsa?
Bu soru yalnızca ahlaki değil; aynı zamanda siyasi ve ideolojiktir.
Çünkü tarihin hemen her döneminde egemen sınıflar kendi refahlarını başkalarının emeği ve yoksulluğu üzerine inşa etmişlerdir. Kölecilik, feodal düzen, sömürgecilik ve kapitalizm farklı tarihsel biçimler alsalar da ortak bir mantık taşırlar: Birilerinin hayatı kolaylaşırken, görünmeyen milyonlarsa bunun bedelini öderler.
Omelas’ın çocuğu tam da bu görünmeyen sınıfın simgesi olarak çıkar karşımıza.
Kapitalizmin görünmeyen bodrum katı
Le Guin hiçbir yerde “kapitalizm” sözcüğünü kullanmaz. Buna rağmen öykü, kapitalist toplumun en güçlü alegorilerinden biri olarak okunur.
Bugün dünyanın zengin ülkelerindeki ucuz elektronik ürünlerin, hızlı modanın, lüks tüketimin ya da sınırsız konforun ardında görünmeyen milyonlarca işçinin emeği vardır. Çocuk işçiler, güvencesiz emekçiler, madenlerde ölen işçiler, savaş bölgelerinde yaşam mücadelesi veren insanlar, tarım alanlarında düşük ücretlerle çalışan göçmenler…
Modern tüketici toplum çoğu zaman bu insanların varlığını bilir ama yüzleşmek istemez.
Çünkü bilmek ile yüzleşmek aynı şeyler değildir.
Omelas halkı da çocuğun varlığını bilir. Hatta her birey belli bir yaşa geldiğinde o karanlık odaya götürülür. Gerçeği görür. Ağlar, öfkelenir, isyan etmek ister. Fakat zamanla büyük çoğunluğu şu düşünceye teslim olur:
“Artık yapacak bir şey yok.”
İşte Le Guin’in en sert eleştirisi de tam olarak burada başlar.
Çünkü sömürü yalnızca zorla değil, normalleştirilerek de sürdürülebilir.
İdeolojinin en büyük başarısı
Fransız düşünür Louis Althusser, egemen ideolojinin insanlara dünyayı doğal göstermeyi başardığını söyler.
Omelas’ta da tam olarak bu olur.
Çocuğun acısı doğal kabul edilir.
Alternatifsiz kabul edilir.
Kaçınılmaz kabul edilir.
Toplumun tamamı kendi mutluluğunu bu zorunluluğun üzerine kurar.
Bugün de sıkça duyulan “Ekonomi böyle işliyor”, “Piyasanın kuralı bu”, “Başka türlü olmaz” gibi ifadeler, mevcut düzeni tartışılmaz gösteren ideolojik kabullere örnek olarak okunabilir. Le Guin’in öyküsü, tam da bu “başka türlü olmaz” düşüncesini sorgular.
Marx’ın görünmeyen emeği
Karl Marx, kapitalizmin en büyük başarısının sömürüyü görünmez hale getirmek olduğunu söyler.
Bir ekmeğe baktığımızda onu üreten işçiyi görmeyiz.
Bir telefona baktığımızda madenlerde çalışan çocuklar aklımıza gelmez.
Bir gömlek satın aldığımızda tekstil işçisinin on iki saatlik mesaisini hatırlamayız.
Meta, emeği görünmez kılar.
Le Guin ise bu görünmezliği tepe taklak eder.
O çocuğu saklama gereği duymaz.
Okuru zorla o bodrum katına indirir.
Artık okur “bilmiyordum” diyemez.
Omelas’tan ayrılanlar
Öykünün en gizemli bölümü ise başlıkta gizlidir.
Bazıları şehri terk eder.
Onlar devrim yapmaz.
Sistemi yıkmaz.
Çocuğu kurtaramaz.
Yalnızca gitmeyi seçerler.
Bu tercih farklı biçimlerde yorumlanabilir. Kimileri bunu bireysel vicdanın son sınırı olarak görürken; kimileri ise örgütlü bir dönüşüm yaratmadığı için yetersiz bulabilirler. Sosyalist bakış açısından bakıldığında, yalnızca sistemi terk etmek sömürüyü tek başına ortadan kaldıramaz; çünkü Omelas varlığını sürdürmeye devam ederken çocuk da hâlâ aynı karanlık odanın içinde kalmaya devam eder.
Bu nedenle öykü, önemli bir soruyu da içinde barındırır:
Vicdan, tek başına adaletli bir düzen kurmaya yeter mi?
Yoksa adaleti sağlamak ancak kolektif bir mücadeleyle mi mümkündür?
Le Guin bu soruya kesin bir cevap vermez eserinde. Fakat tam da bu belirsizlik, metni güçlü kılan lerden biri olarak karşımıza çıkar.
Bugünün Omelas’ları
Bugün dünyanın herhangi bir yerine baktığımızda Omelas’ın izlerini görebilmemiz mümkündür.
Servetin giderek daha az elde toplandığı, milyonlarca insanın güvencesiz çalıştığı, çocuk işçiliğinin sürdüğü, savaşların sivilleri yerinden ettiği ve temel haklara erişimde büyük eşitsizliklerin yaşandığı bir dünyada, refah ile bedel arasındaki ilişkinin kimler tarafından ödendiği sorusu güncelliğini korur.
Le Guin’in öyküsü belirli bir ülkeyi ya da sistemi hedef tahtasına oturtmak yerine, okuru kendi yaşamındaki görünmeyen maliyetleri düşünmeye davet eder. Hangi konforlarımız başkalarının görünmeyen emeğine ya da acısına dayanır? Hangi adaletsizlikleri “kaçınılmaz” diyerek kabulleniriz?
Omelas’ı Bırakıp Gidenler, yalnızca fantastik bir öykü değil.
Metin, mutluluğun ahlakını sorgulayan bir vicdan çağrısıdır aynı zamanda.
Görünmeyen emeği, sınıf ilişkilerini, sömürünün normalleşmesini ve bireysel sorumluluğu tartışmaya açan güçlü bir düşünce deneyidir.
Le Guin okurun eline hazır cevaplar vermez. Bunun yerine hepimizi Omelas’ın sokaklarında dolaştırır, sonra da o karanlık bodrumun kapısını açar.
Artık seçim bize aittir.
Omelas’ta kalıp düzenin sürmesini kabullenenlerden mi olacağız?
Yoksa o kapıdan çıkıp başka bir dünyanın mümkün olduğunu arayanlardan mı?
Belki de Le Guin’in asıl çağrısı, yalnızca gitmek değil; hiç kimsenin mutluluğunun bir başkasının acısına bağlı olmadığı bir dünyayı birlikte kurmanın yollarını aramaktır.