Bir şehrin hikâyesi, yalnızca görkemli binalarında, büyüyen fabrikalarında ya da zenginleşen tüccarlarında saklı değil. O şehrin arka sokaklarında yaşayanlarda, gün doğmadan işe koyulan çocuklarda, geçim derdiyle ömrünü tüketen ailelerde de anlatılmayı bekleyen başka hikayeler var. Vilmos ve Ilse Korn’un Mohr ve Londra’nın Kargaları romanı, okuru 19. yüzyıl Londra’sının bu görünmeyen yüzüne götürüyor.
Sanayi Devrimi’yle birlikte üretimin hızlandığı, sermayenin büyüdüğü ve fabrikaların kent yaşamını dönüştürdüğü bir dönemde, bu değişimin bedelini sınıflar aynı biçimde ödemiyor. Bir kesim servetine servet katarken işçi aileleri ise uzun çalışma saatleri, düşük ücretler ve yoksullukla savaşıyor. Çocuklar içinse hayat, oyunla ve merakla tanışmaları gereken yaşlarda çalışmak, aile bütçesine katkıda bulunmak ve erken büyümek anlamına geliyor.
Romanın okuru içine çeken anlatım gücü, bu büyük tarihsel dönüşümü soyut kavramlarla anlatmak yerine insan hikâyelerine odaklanmasında yatıyor. Çünkü üretim ilişkilerinin nasıl işlediğini anlamak için yalnızca fabrikalara ve sermayeye bakmak yetmiyor; bu ilişkileri anlamak için o düzenin içinde yaşayan insanların hayatlarına da bakmak gerekiyor.
Bir ailenin hikâyesinde sınıfın izleri
Romanın merkezindeki Kling ailesi, dönemin toplumsal eşitsizliklerini gündelik hayatın içinden görünür kılıyor. On üç yaşındaki Joe Kling’in bir iplik fabrikasında günde on iki saat çalışması, çocukluğun nasıl bir geçim mücadelesine dönüştüğünü gösteriyor hepimize. Joe için çalışmak, yetişkinliğe hazırlanmanın ya da kişisel bir tercih yapmanın ötesinde, ailesinin yaşamını sürdürebilmesinin önemli bir koşulu olarak çıkıyor karşımıza.
Annesiyle birlikte fabrikada çalışan Joe’nun yaşadığı bu deneyim, emeğin yalnızca yetişkinlere ait bir alan olmadığını ve yaşanan yoksulluğun çocukları nasıl bu kirli üretim düzeninin içine çektiğini gözler önüne seriyor. Küçük Becky’nin ücretsiz bir şekilde çalıştırılmasının emeğinin nasıl sömürüldüğünün ve sömürünün yalnızca fabrikadaki çalışma saatleriyle sınırlı kalmadığının en yürek yakan örneği olarak karşımıza çıkıyor. Bu sömürü düzeninin bir ailenin yaşamı ve geçim kaygılarını bir siper yaparak nasıl evlerinin içine sızdığını biz okurlara gösteriyor.
Baba Edward Kling’in geçmişteki Çartist mücadeleden gelen deneyimi bu ailenin hikâyesine ayrı bir boyut kazandırıyor. Onun geçmişi, işçilerin yalnızca yoksullukla baş etmeye çalışmadığını; hak arayışlarının, yenilgilerinin ve mücadele deneyimlerinin de kuşakların yaşamında nasıl bir iz bıraktığını gösteriyor.
Burada romanın anlatmak istediği şey, yalnızca yoksul bir ailenin yaşadığı zorluklar değil. Aynı zamanda insanların içine doğdukları toplumsal koşulların yaşamlarını nasıl etkilediğini gösteriyor. Joe’nun çalışmak zorunda olması, Becky’nin emeğinin karşılıksız kalması ya da ailenin gelecek kaygısı, kişisel talihsizlikler olarak görülmemeli. Bu hayatların ardında, emeğin ve imkânların eşit paylaşılmadığı bir toplumsal düzen bulunuyor.
Marksist düşüncenin temel sorularından biri de tam burada ortaya çıkıyor: İnsanların yaşam koşulları yalnızca bireysel seçimleriyle mi alakalıdır, yoksa içinde yaşadıkları ekonomik ve toplumsal ilişkilerle mi? Alakalıdır. Korn çiftinin anlattığı dünya, bu soruyu bir teori tartışmasından çıkararak çocukların gündelik yaşamının içinden zihinlerimize taşıyor.
Çocukluğun elinden alınanlar
Joe’nun fabrikadaki uzun mesaileri ve Becky’nin yaşadıkları, çocuk işçiliğinin en ağır sonuçlarından birini gözler önüne seriyor: Çocuklardan yalnızca emekleri değil, zamanları ve en önemlisi çocuklukları alınıyor.
Oysa çocukluk çağı, insanın dünyayı oyunla, merakla ve öğrenerek tanıdığı bir dönem. Çalışma zorunluluğu bu alanı yok ettiğinde kaybedilenin yalnızca dinlenme saatleri değil; eğitim, arkadaşlık, güvenlik ve geleceğe dair hayaller oluyor. Yoksulluk, böylece bugünün ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırken koskoca bir geleceğin yok olmasına neden oluyor.
Bu noktada Billy’nin Kargalar Çetesi bambaşka bir anlam ve önem kazanıyor. Yoksulluk ve dışlanmışlık içinde kendi dünyalarını kuran bu çocuklar, toplumun onları hangi koşullara ittiğini de görünür kılıyor. Çete, yalnızca sokaklarda varlık göstermeye çalışan çocukların hikâyesi değil; kendilerine güvenli bir yer ve aidiyet bulmak isteyenlerin de hikâyesi olarak olarak öne çıkıyor.
Billy ve arkadaşlarının dünyası, dayanışmanın neden önemli olduğunu gözler önüne seriyor. Dışlanan çocuklar kendi aralarında bağlar kurarken, aynı zamanda kendilerini dışarıda bırakan toplumun sınırlarıyla karşılaşıyorlar. Böylece roman, çocukları yalnızca korunması gereken varlıklar olarak olarak değil, çevrelerini anlamaya ve kendi yollarını bulmaya çalışan karakterler olarak ele alıyor.
Bu yaklaşım ise, kitabın genç okurlara seslenmesinin ötesinde bir anlam taşıyor. Çocukların dünyasına bakmak, yetişkinlerin kurduğu düzeni de sorgulamak anlamına geliyor bir yerde. Bir çocuğun neden çalışmak zorunda olduğu, neden eğitimden uzak kaldığı ya da neden sokakta kendi dayanışma ağını kurduğu soruları, bizi doğrudan toplumun neden bu halde olduğu sorusuna götürüyor.
Mohr: Büyük düşüncelerin insan yüzü
Romanın Karl Marx’ı, dostlarının kullandığı adıyla Mohr’u, anlatının merkezine yerleştirmesi esere farklı bir boyut kazandırıyor. Marx burada yalnızca kapitalizmin işleyişini çözümleyen bir düşünür değil; gündelik hayatın güçlükleriyle mücadele eden, ailesi için kaygılanan ve çocuklarla ilişki kuran bir insan olarak çıkıyor karşımıza.
Marx’ın Londra yılları, düşünsel üretiminin yanı sıra ekonomik sıkıntılarla ve ailevi kaygılarla da şekillendi. Roman bu yaşam deneyimini Kling ailesinin hikâyesiyle buluşturarak, tarihsel bir kişiliği anıtlaştırmak yerine onu yaşadığı çağın insan ilişkileri içinde ele alıyor.
Mohr’un çocuklarla kurduğu ilişki bu yüzden önemli. Onları dinlemesi, oyunlara ve hikâyelere alan açması, düşüncenin yalnızca kitaplarda ya da siyasal tartışmalarda var olmadığını gösteriyor bizlere. Dünyayı değiştirme arzusunun, o dünyada yaşayan insanlara nasıl yaklaştığımızda yattığını gösteriyor.
Marx’ın düşüncesi, emeğin ve sınıf ilişkilerinin ötesinde, insanların nasıl bir yaşam sürdüğü sorusunu da önümüze koyuyor. Bir çocuğun çalışmak zorunda kaldığı, bir ailenin geçim sıkıntısıyla kuşatıldığı ya da insanların emeklerinin karşılığını alamadığı bir dünyada, eşitlik meselesinin soyut bir ideal olmaktan çıkması gerektiğini ve İnsanın gündelik hayatına, bedenine, zamanına ve geleceğine ilişkin somut bir meseleye dönüşmesi gerektiğini gösteriyor.
Romanın Mohr’u, bu nedenle yalnızca tarihte yaşamış büyük bir düşünür değil. Aynı zamanda çocukların deneyimlerini ciddiye alan, onların sorularına ve hayal güçlerine yer açan bir figür olarak ön plana çıkıyor. Düşüncenin insani tarafı da burada beliriyor.
Binlerce yıllık bir mücadeleyi masal tadında anlatmak
Romanın anlatı dünyasında yer alan Hans Röckle Usta ve Bay Ateşbacak masalı ise, gerçekçi toplumsal bir hikâyeye farklı bir kapı aralıyor. Masal, okuru gündelik yaşamın doğrudan anlatımından uzaklaştırarak simgeler ve hayal gücü aracılığıyla başka bir düşünce dünyasına taşıyor.
Masalların önemli bir özelliği vardır: Gerçek hayatta değişmez gibi görünen ilişkileri farklı biçimlerde hayal etmemizi sağlarlar. Güçlü ile güçsüz, sahip olanla olmayan, buyuranla boyun eğmek zorunda bırakılan arasındaki ilişkiler, masalın dünyasında yeniden inşa edilebilir. Böylece çocuklar yalnızca kendilerine sunulan dünyayı tanımakla kalmaz, başka türlü bir dünyanın da mümkün olup olmadığını da hayal etmeye başlarlar.
Hans Röckle Usta ve Bay Ateşbacak anlatısının roman içindeki yeri, bu açıdan son derece önemli. Sömürü ve mücadele gibi karmaşık meselelerin, masalın simgesel diliyle yeni bir anlam kazanmasını sağlıyor. Hayal gücü, gerçeklerden kaçmanın değil, gerçeklerin sınırlarını sorgulamanın da bir aracına dönüşüyor.
Elbette edebiyatın görevi okura hazır cevaplar vermek değil. Bir roman, düşüncesini karakterlerin ve olayların önüne geçirdiğinde anlatının canlılığı zayıflıyor. Bu nedenle eserin asıl gücü, okuru yalnızca belirli sonuçlara yönlendirmesinde değil; çocukların yaşadıkları, Marx’ın insan ilişkileri ve masalın açtığı düşünsel alan arasında bağ kurabilmesinde aranmalı.
O günlerin Londra’sından bugüne uzanan soru
1962 yılında yayımlanan Mohr ve Londra’nın Kargaları romanı, anlattığı tarihsel dönemin çok ötesine uzanan bir soruna temas ediyor. Elbette ki 19. yüzyıl Londra’sındaki fabrikalarla günümüzün üretim ve çalışma biçimleri aynı değil olamazda. Ekonomi, teknoloji ve iş ilişkileri o günden bugüne büyük değişimler geçirmiş durumda. Ancak yoksulluk nedeniyle çocukların eğitimden uzak kalması, emeğin ucuzlaması ve güvencesizliğin insan hayatı üzerindeki etkileri, romanın bugünle kurduğu bağı hala güçlü tutuyor.
Günümüzde de çocukların çalışmak zorunda kaldığı, eğitim olanaklarından eşit biçimde yararlanamadığı ve iş cinayetlerinde yaşamını yitirdiği bir durumla karşı karşıyayız. Bu nedenle Joe’nun hikâyesi yalnızca geçmişe ait bir acıyı anlatmıyor. Bugün çocukların nasıl yaşadığını, hangi koşullarda büyüdüğünü ve geleceklerinin ne ölçüde güvence altında olduğunu da düşünmeye çağırıyor.
Romanın güncelliği, iki yüzyıl boyunca hiçbir şeyin değişmediğini iddia etmesinden kaynaklanmıyor aslında. Asıl mesele, değişen koşullar içinde hangi eşitsizliklerin varlığını sürdürebildiğini görebilmemiz. Üretim araçları ve çalışma biçimleri değişmiş olsa da emeğin karşılığının kim tarafından belirlendiği, yaratılan zenginliğin nasıl paylaşıldığı ve yoksulluğun yükünü kimin taşıdığı soruları önemini koruyor.
Kling ailesinin hikâyesiyle Marx’ın yaşamını buluşturan roman, toplumsal eşitsizliği uzak bir tarihsel mesele olmaktan çıkarıyor ve insanların gündelik hayatlarının içine sokuyor. Büyük dönüşümlerin anlamı, yalnızca üretimin ne kadar arttığıyla değil, insanların nasıl yaşadığıyla da ölçülmeli. Çocukların çalışmak zorunda kaldığı bir düzende büyümesinin bedelini kimin ödediğini sormak, geçmişe dönük bir meraktan çok bugünün çocuklarına nasıl bir gelecek bıraktığımızı sorgulamak olmalıdır.
Gelecek kimin olacak?
Vilmos ve Ilse Korn’un Mohr ve Londra’nın Kargaları romanı, çocukların dünyasından yola çıkarak sınıf eşitsizliğini, emeği ve dayanışmayı anlatıyor. Joe’nun fabrikadaki yaşamı, Becky’nin karşılıksız emeği, Billy’nin çetesi ve Mohr’un çocuklarla kurduğu ilişki, aynı sorunun farklı yönlerini görünür kılıyor: İnsanların yaşamlarını belirleyen koşullar karşısında başka bir hayat mümkün mü?
Bu sorunun yanıtı yalnızca bireysel çözümlerde ya da tek tek insanların çabalarında aranamaz. Eşitsizlikleri üreten ilişkileri ve düzeni anlamak, ortak sorunları görebilmek ve dayanışma içinde hareket edebilmek bu arayışın bir parçası olmalıdır. Romanın dünyasında mücadele fikri, yalnızca büyük siyasal olaylarda değil, çocukların birbirlerine yaklaşma biçimlerinde ve yetişkinlerin onların yaşamlarına nasıl baktığında da kendini gösteriyor.
Edebiyatın gücü, belki de tam olarak burada ortaya çıkıyor: Geçmişte yaşamış insanların hikâyelerini anlatırken bugünün sorularını da önümüze koyabiliyor olması. Bir romanın sayfaları arasında karşılaştığımız çocuklar, kendi çağlarının sınırlarını aşarak bize bugünü düşündürebilir.
Çünkü bir toplumun geleceği yalnızca fabrikalarında üretilenlerle, biriktirdiği servetle ya da büyüme rakamlarıyla ölçülemez. O toplumun çocuklarına sunduğu yaşam da en az bunlar kadar önemlidir.
Bir çocuğun çocukluğunu yaşayamadığı bir dünyada, gerçekten kimin geleceği büyümektedir?