Türkiye'de 1 Mayıs denildiğinde meydanlarda yankılanan emek, dayanışma ve hak mücadelesi çağrılarının edebiyattaki ilk seslerinden biri, Osmanlı'nın son döneminde yoksulluk içinde yetişen bir kadın şairden yükselmişti. "Kuvvettedir hak, hakkını haksızlara anlat" dizeleriyle işçilere seslenen Yaşar Nezihe Bükülmez, yalnızca Türkçedeki ilk 1 Mayıs şiirinin yazarı değil, aynı zamanda Türkiye'nin ilk toplumcu kadın şairlerinden biri olarak kabul ediliyor.

Hayatı boyunca açlıkla, yoksullukla, kadın olmanın getirdiği eşitsizliklerle ve sınıfsal adaletsizliklerle mücadele eden Yaşar Nezihe, yaşadıklarını şiire dönüştürerek emekçi sınıfların sesi oldu. Onun yaşam öyküsü, bir şairin biyografisinden çok, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan dönemde yoksul kadınların ve emekçilerin hikâyesini anlatıyor.

Silivrikapı'nın yoksul sokaklarından edebiyat dünyasına

1882 yılında İstanbul'un Silivrikapı semtinde dünyaya gelen Yaşar Nezihe, beş çocuklu bir ailenin hayatta kalan tek çocuğuydu. Kardeşleri yoksulluk, hastalık ve bakımsızlık nedeniyle yaşamlarını yitirirken, ailesi onun da aynı kaderi yaşamaması için adını "Yaşar" koydu.

Henüz altı yaşındayken annesini kaybetti. Alkol bağımlısı babası ve yaşlı bir akrabanın yanında büyüdü. Eğitim alma hakkı dahi elinden alınmıştı. Ailesi onu okula göndermeyince kendi başına mahalle mektebine kaydoldu. Ancak babasının tepkisi nedeniyle yalnızca bir yıl eğitim görebildi.

Buna rağmen okuma yazmayı öğrendi, Kur'an'ı hatmetti ve şiir yazmaya başladı. Hayatının sonraki yıllarında edebiyatı, aruzu ve şiir tekniğini tamamen kendi çabalarıyla öğrendi. Bu nedenle araştırmacılar onu "halkın içinden yetişmiş bir kadın şair" olarak tanımlıyor.

Açlık, yoksulluk ve kayıplarla örülü bir hayat

Yaşar Nezihe'nin şiirlerinde sıkça karşılaşılan acı, yalnızlık ve yoksulluk temaları doğrudan yaşamından besleniyordu.

İlk evliliği kısa sürede sona erdi. İkinci evliliğinden üç çocuğu oldu. Ancak eşi ailesini terk etti. Yaşar Nezihe geçim mücadelesi verirken çocuklarından Sedat ve Suat'ı yetersiz beslenme ve yoksulluğun yarattığı koşullar nedeniyle kaybetti.

Bu kayıplar onun hayatındaki en büyük kırılma noktalarından biri oldu. Şiirlerinde çocuklarının ardından tuttuğu yas sık sık karşımıza çıkar. İki kez intihara teşebbüs ettiği bilinen şair, hayatta kalan oğlu Vedat için yaşamaya devam etti.

Bir şiirinde yaşadığı çaresizliği şu sözlerle anlatıyordu:

"Öyle bî-zârım ki canımdan cihânımdan bugün
Yavrumu öksüz bırakmak intihâr etmek de güç."

Bu dizeler, bireysel bir kederden çok, dönemin yoksul kadınlarının yaşadığı toplumsal çaresizliğin de ifadesi niteliğinde.

Geçim derdiyle geçen yıllar

Yaşar Nezihe hayatı boyunca yalnızca şiir yazarak yaşamadı. Dikiş dikti, nakış işledi, savaş yıllarında asker ailelerinin mektuplarını yazdı, yardım kuruluşlarına iş yaptı, Darphane'de İstiklal Madalyası kurdeleleri dikti.

Savaş yıllarında İstanbul'da yaşanan açlık ve yoksulluğu doğrudan deneyimledi. Bir şiirinde mahallesindeki durumu şöyle anlatıyordu:

"Mahalleden iki gündür verilmiyor ekmek..."

Ev eşyalarının bir somun ekmek için satıldığı, kadınların açlık nedeniyle çaresiz bırakıldığı bir dönemi anlatan bu dizeler, onun yalnızca kendi yoksulluğunu değil, halkın ortak yoksulluğunu da dile getirdiğini gösteriyor.

1912 yılında hayatını kaybeden babasından bağlanan yalnızca 42,5 kuruşluk maaş için gazetelere protesto mektupları göndermesi de dönemin sosyal adaletsizliğine karşı çıkışının bir örneği olarak görülüyor.

İşçi sınıfının şiirdeki sesi

1920'li yıllarda Türkiye'de işçi hareketleri gelişmeye başlarken Yaşar Nezihe de emek mücadelesinin yanında yer aldı.

Amele Cemiyeti'ne üye olan şair, grevlere destek verdi, işçilerin taleplerini savunan şiirler yazdı ve emek sömürüsünü doğrudan hedef alan dizeler kaleme aldı.

Mayıs 1923'te yayımlanan "Bir Mayıs" şiiri, Türkçede yazılmış ilk 1 Mayıs şiiri olarak kabul ediliyor. Şiirde işçiler, üretimin gerçek sahipleri olarak tanımlanırken patronların işçinin emeği üzerinden zenginleştiği vurgulanıyordu.

Şiirde yer alan:

"Sa'yınla edersin de tufeylileri zengin"

dizesi, emeğin yarattığı değere el koyan sınıflara yönelik açık bir eleştiri olarak dikkat çekiyor. Şair, işçilere boyun eğmemeleri ve birlik olmaları çağrısında bulunuyor.

Şiirin finalindeki:

"Boynundan esaret bağını parçala, kes, at!
Kuvvettedir hak. Hakkını haksızlara anlat"

dizeleri ise Türkiye işçi hareketi tarihinde yazılmış en güçlü şiirsel çağrılardan biri olarak değerlendiriliyor.

Grevlerin ve emek mücadelesinin yanında

Yaşar Nezihe yalnızca şiirlerinde değil, pratikte de işçi hareketlerine destek verdi.

1923 yılında gazete işçilerinin çalışma saatleri nedeniyle başlattığı Mürettipler Grevi sırasında işçilerden yana tavır aldı. "Gazete Sahiplerine" başlıklı şiirinde patronların zenginliğinin işçilerin emeğine dayandığını vurguladı.

Bu tavrı nedeniyle dönemin basın çevrelerinde dikkat çekti ve emek yanlısı kimliği daha görünür hale geldi.

Aydınlık çevresi ve komünizm soruşturması

Yaşar Nezihe'nin adı 1925 yılında bu kez siyasi bir soruşturmayla gündeme geldi.

Şiirlerinin yayımlandığı Aydınlık dergisi çevresindeki isimlerle birlikte "komünistlik" suçlamasıyla gözaltına alındı. Dönemin Cumhuriyet gazetesinde yer alan haberlere göre soruşturma kapsamında tutuklanan isimler arasında bulunuyordu.

Bu süreç, onu Türkiye'de düşünceleri nedeniyle baskıyla karşılaşan ilk kadın şairlerden biri haline getirdi.

Kadın hareketi içinde bir şair

Yaşar Nezihe'nin mücadelesi yalnızca sınıfsal değildi. O aynı zamanda erkek egemen bir toplumda var olmaya çalışan bir kadın yazardı.

Kadınlar Dünyası, Kadın Yolu, Hanımlara Mahsus Gazete gibi dönemin önemli kadın yayınlarında düzenli olarak yazdı. Kadınların kamusal alanda görünür olmaya başladığı bir dönemde kalemiyle söz aldı.

Hayat hikâyesi, kadınların eğitim hakkından ekonomik bağımsızlığa kadar pek çok alanda karşı karşıya kaldığı eşitsizliklerin somut örneği olarak değerlendiriliyor.

Bükülmeyen bir hayat

1934 yılında Soyadı Kanunu çıktığında kendisine "Bükülmez" soyadını seçti.

Bu tercih, yaşam öyküsünün bir özeti gibiydi. Çünkü Yaşar Nezihe, yoksulluğa, açlığa, çocuk acısına, dışlanmışlığa ve siyasi baskılara rağmen yazmayı sürdürdü.

Bugün aradan geçen onlarca yıla rağmen onun dizeleri hâlâ güncelliğini koruyor. Emekçilerin hak arayışında, kadınların eşitlik mücadelesinde ve yoksulluğa karşı verilen mücadelede Yaşar Nezihe'nin sesi hâlâ duyuluyor:

"Kuvvettedir hak. Hakkını haksızlara anlat."

Haber Merkezi