Emek Araştırmaları Derneği (EMEK-AR) tarafından yayımlanan ve Dr. Fatih Güngör imzası taşıyan “Türkiye’de İş Teftişi: Denetlenmeyen Sermaye, Dizginlenmeyen Sömürü” başlıklı araştırma raporu, Türkiye’de çalışma hayatındaki denetim mekanizmalarını ILO ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı verileri üzerinden inceledi.
Raporda, iş teftiş sistemindeki yetersizlikler, denetim kapasitesindeki düşüş ve değişen denetim politikaları çok sayıda istatistikle ortaya konuldu.
Müfettiş sayısı yetersiz kaldı
ILO verilerine göre Türkiye, iş müfettişi sayısı bakımından dünya genelinde son yüzde 20’lik dilimde yer alıyor. Ülkede her 100 bin çalışana yalnızca 2,8 iş müfettişi düşerken, bu oran Almanya’da 14,4, Bulgaristan’da ise 14,1 seviyesinde bulunuyor.
Rapora göre 2017–2024 yılları arasında çalışan sayısı yaklaşık 4,5 milyon artmasına rağmen iş müfettişi sayısı 1.019’dan 917’ye geriledi. Ayrıca kamu personeli dağılımına dikkat çekilerek, 2024 itibarıyla polis ve bekçi sayısının iş müfettişlerinin yaklaşık 367 katına ulaştığı belirtildi.
Denetimler ciddi biçimde azaldı
2010–2024 döneminde kayıtlı işyeri sayısı yüzde 69,1 artarken, “işçi sağlığı ve iş güvenliği” teftişleri yüzde 56,3 azaldı. Ücret, fazla mesai ve izin gibi hakları kapsayan “işin yürütümü” denetimleri ise yüzde 81,5 oranında düştü.
2024 yılı itibarıyla Türkiye’deki 2 milyonu aşkın işyerinin yüzde 99,8’inin işin yürütümü açısından denetlenmediği kaydedildi. Denetimlerin ulaştığı işçilerin toplam işçilere oranı ise 2010’da yüzde 16,1 iken 2024’te yüzde 3,6’ya geriledi.
“Haberli teftiş” eleştirisi ve Soma vurgusu
Raporda, Çalışma Bakanlığı’nın “proaktif teftiş” kapsamında uyguladığı haberli denetim yöntemi eleştirildi. Bu uygulamanın işverenlere eksiklikleri gizleme imkânı verdiği öne sürüldü.
Soma maden faciası sonrası Meclis Araştırma Komisyonu tutanaklarına da atıf yapılarak, bir işçinin “Müfettişler geleceğine yakın, 15 gün önceden haberimiz oluyordu” sözleri hatırlatıldı.
Para cezası yerine “süre verme” uygulaması
Raporda, denetimlerde tespit edilen ihlallerde doğrudan para cezası yerine işverenlere süre tanınmasının yaygınlaştığı belirtildi. Çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması ya da hayati risk oluşturan eksikliklerde dahi önce süre verildiği, cezaların ise caydırıcılıktan uzak olduğu ifade edildi.
Müfettişlerin görev alanı ve arabuluculuk sistemi
İş müfettişlerinin asli denetim görevleri yerine AB destekli projeler, çalıştaylar ve bilgilendirme toplantılarına yönlendirildiği iddia edildi. Ayrıca “re’sen teftiş” yetkisinin yönetmelik değişiklikleriyle sınırlandığı belirtildi.
Son olarak, işçi şikayetlerinin zorunlu arabuluculuk sistemiyle yargı ve teftiş süreçlerinin dışına çıkarıldığı, bunun da işçilerin daha düşük haklara razı olmasına yol açtığı değerlendirmesi yapıldı.
Kaynak: T24