Bazı filmler vardır; yalnızca bir hikâyeyi anlatmakla kalmaz, düzenin insanı nasıl sömürdüğünü de teşhir eder. Sydney Pollack’ın 1969 tarihli Atları da Vururlar (They Shoot Horses, Don’t They?) filmi de tam olarak bu filmlerden biri. Horace McCoy’un aynı adlı romanından uyarlanan film, Büyük Buhran’ın yarattığı yoksulluğu fon olarak kullanırken, aslında kapitalizmin kriz dönemlerinde insan hayatına biçtiği değeri de gözler önüne serer. Filmin asıl meselesi dans etmek değil; insanın hayatta kalabilmek için kendi bedenini ve onurunu sermayenin önüne sürmek zorunda bırakılması olarak ön plana çıkıyor.
1930’lu yıllarda milyonlarca insan işsizdir. Fabrikalar kapanmış, ücretler erimiş, gelecek umudu tükenmiştir. Böylesi bir ortamda düzenlenen dans maratonları, yoksullar için son bir kurtuluş umudu olarak pazarlanır düzen tarafından. Oysa bu yarışmalar, yoksulluğu ortadan kaldırmak yerine onu seyirlik bir gösteriye dönüştüren bir yanılsamadır insanları gerçeklerden uzaklaştıran bir yanılsama. İnsanlar açlıklarını, yorgunluklarını ve çaresizliklerini para ödülü uğruna sergilerken; organizatörler bilet satar, sponsorlar kazanır ve seyirciler de bu büyük trajediyi ayakta alkışlarlar.
Film tam da burada kapitalizmin en çarpıcı çelişkisini ortaya koyar. Sistem, önce insanları yoksullaştırır; ardından o yoksulluğu bir eğlence sektörüne dönüştürerek yeniden kâr üretir. Acı bile metalaşır. Umut bile satılacak bir ürün haline dönüşür.
Jane Fonda’nın canlandırdığı Gloria karakteri, bu düzenin en çarpıcı tanığı olarak çıkar karşımıza. Gloria’nın öfkesi yalnızca kişisel hayal kırıklıklarından kaynaklanmaz. O, kendisine sürekli “biraz daha dayanırsan kurtulursun” diyen sistemin yalanlarını görmüş bir emekçidir. Yarışmanın ilerleyen bölümlerinde fiziksel yorgunluk kadar psikolojik çöküş de belirgin bir hale gelir. Çünkü kapitalizm yalnızca bedenleri değil, insanların geleceğe dair inançlarını da tüketir.
Pollack’ın kamerası, yarışmacıları romantikleştirmez. Dans pistindeki ışıkların hemen dışında bitkin bedenler, kanayan ayaklar ve tükenmiş bakışlar yani bu yanı sana arkasındaki gerçekler görünür. Seyirciler alkışladıkça yarışmacılar biraz daha çöker. Eğlence ile sömürü arasındaki çizgi tamamen silinir. Film, kapitalist gösteri toplumunun özünü tek bir mekânda özetler: Birilerinin eğlenebilmesi için başkalarının tükenmesi gerekir.
Bugün filmi izlediğinizde dans maratonlarının yerini televizyon yarışmaları, sosyal medya platformları ve güvencesiz çalışma biçimleri almıştır. İnsanlar görünür olabilmek, işini kaybetmemek ya da biraz daha fazla kazanabilmek için fiziksel ve ruhsal sınırlarını zorlamaya devam ediyor. Rekabet kutsanırken dayanışma değersizleştiriliyor; başarı bireysel bir meziyet, yoksulluk ise kişisel başarısızlık gibi sunuluyor. Atları da Vururlar, bu ideolojik perdenin arkasındaki gerçeği gösteriyor: Sorun bireylerde değil, insanı tüketerek varlığını sürdüren düzendedir.
Filmin finali ise yalnızca karakterlerin değil, bir sistemin de ahlaki iflasını simgeler. Başlıktaki “Atları da vururlar” sözü, artık işe yaramadığı düşünülen canlıların acılarına son verilmesini ifade eden bir benzetmeden çok daha fazlasına dönüşür. Film şu soruyu yöneltir: Kapitalizm, çalışamayacak ya da rekabet edemeyecek duruma gelen insanlara gerçekten yaşam hakkı tanıyor mu?
Aradan yarım yüzyıldan fazla zaman geçti. Ancak güvencesiz emek, derinleşen gelir eşitsizliği, ekonomik krizler ve yoksulluğun giderek normalleşmesi düşünüldüğünde, Atları da Vururlar hâlâ güncelliğini koruyor. Çünkü film, yalnızca Büyük Buhran Amerika’sını anlatmıyor; insan emeğini maliyet kalemi, insan hayatını ise tüketilebilir bir kaynak olarak gören her düzeni anlatıyor.
Bu nedenle Atları da Vururlar, yalnızca başarılı bir edebiyat uyarlaması ya da etkileyici bir drama değildir. Aynı zamanda kapitalizmin, kriz zamanlarında maskesini düşüren en güçlü sinemasal eleştirilerinden biridir. Dans pistinde tükenenler yalnızca yarışmacılar değildir; alkışların arasında insanlık da yavaş yavaş nefesini yitirir.